توضیح برخی از آثار حافظ ابرو (3)

کتاب جغرافیای حافظ ابرو (بخش اول)

جغرافيای حافظ ابرو يكي از مهمترين كتب جغرافيایی برای پژوهشگران می‌باشد. اين كتاب را به همه پژوهندگان تاريخ و جغرافيای تاريخی توصيه می‌كنيم.

کتاب جغرافیای حافظ ابرو که به ویژه در فصول مربوط به ایران و فرارود (ماوراءالنهر) آکنده از اطلاعات مهم تاریخی است، از مهم‌ترین آثار او به شمار می‌رود.

بخشی از اطلاعاتی که حافظ ابرو از خصوصیات جغرافیایی سرزمینهای اسلامی به دست آورده چنان‌که خود اشاره کرده، محصول مشاهدات خود اوست.
چه، در سفرهای جنگی تیمور از فرارود و ایران تا شام همه جا حضور داشته و از این جهت آگاهی‌های بی همتایی گردآورده که امروز برای بررسی جغرافیای طبیعی و انسانی شهرهای کهن سرزمینهای اسلامی بسیار مهم می‌نماید.


تاریخ نگارش کتاب

در ۸۱۷، یک کتاب جغرافیای عربی به دست شاهرخ رسید که ناقص و بعضی مستندات آن صحیح نبود.

✔️حافظ ابرو که از قبل تصمیم داشت کتابی در این زمینه تألیف کند، با دیدن این کتاب پیشنهاد کرد آن را به فارسی برگرداند و با استفاده از منابع دیگر آن را تکمیل کند.
او ضمن تألیف، با مقایسه مشاهدات عینی خود کامل ترین کتاب جغرافیا را ر عصر خود نگارش نمود. [۱] [۲] [۳]

از تاریخهای دقیقی که مؤلف در پایان هر قسمت آورده است، معلوم می‌شود که تألیف بخش کیهان‌شناسی را در ۸۲۰، جلد اول را در ۸۲۱ و جلد دوم را در ۸۲۳ به پایان رسانده است. [۴.]


ادامه دارد..........



H........................T
۱. عبداللّه‌ بن لطف‌اللّه حافظ‌ ابرو، جغرافیای حافظ ‌ابرو، ج۱، ص۴۹و ص۵۲، چاپ صادق سجادی، تهران ۱۳۷۵ش ـ.
۲. واسیلی ولادیمیرویچ بارتولد، Sochineniia، ج۸، ص۷۶ـ۷۷، vol۸، مسکو ۱۹۷۳.
۳.کراچکوفسکی، Izbrannii sochineniia، ج۴، ص۵۱۵، جلد ۴، مسکو ۱۹۵۷.
۴.عبداللّه‌ بن لطف‌اللّه حافظ‌ ابرو، جغرافیای حافظ ‌ابرو، ج۱، پیشگفتار سجادی، ص۱۸ـ۱۹، چاپ صادق سجادی، تهران ۱۳۷۵ش ـ.

توضیح برخی از آثار حافظ ابرو (4)

کتاب جغرافیای حافظ ابرو (بخش دوم)

محتوای کتاب جغرافیای حافظ ابرو

جغرافیای حافظ ابرو در دو مجلد تدوین گردید.
در مجلد اول، مؤلف پس از مقدمه‌ای درباره جغرافیا و مقدمه دیگری درباره‌تاریخ، به کیهان‌شناسی و وصف شکل زمین ، اقالیم سبعه ، دریاها ، دریاچه‌ها ، رودها و کوهها و دیار عرب ( عربستان ) پرداخته و سپس سرزمینها را از مغرب (ولایت مغرب و اندلس) به مشرق (کرمان و فارس) توضیح داده و نام شهرها و مسافات را ذکر کرده است.

ذکر مؤلف از شهرهای مغرب و اندلس، جزایر دریای روم ( مدیترانه )، شهرهای مصر ، شام ، ارمنستان ، فرنگستان ، بلاد جزیره ، عراق ، خوزستان ، لرستان ، فارس و کرمان ، گاه با شرح مختصری از تاریخ آن‌ها همراه است.

مجلد دوم درباره جغرافیا و تاریخ خراسان بزرگ (خراسان و ماوراءالنهر ) است و مؤلف در آن به شرح ولایات هرات ، قهستان ، نیشابور ، مرو ، بلخ ، بیهق ، طوس ، مشهد ، ابیورد ، نَسا و شهرها و قرای آن‌ها پرداخته است.

جغرافیای حافظ ابرو فاقد جغرافیای تاریخی ـ سیاسی عراق عجم و حکمرانان آنجاست. [۱]

در بیش‌تر نسخه‌ها، مطالب درباره خراسان به سال ۸۲۳ ختم می‌شود.

در نسخه آکسفورد مؤلف وعده داده است که مختصری درباره تاریخ ماوراءالنهر خواهد آورد. اینکه مؤلف این قسمت تاریخی را نوشته است یا نه، روشن نیست. در این قسمت به نقشه ماوراءالنهر نیز اشاره شده است که موجود نیست.

با توجه به متن جغرافیای حافظ ابرو، بنا بوده است که این کتاب تعدادی نقشه و نمودار از بلاد اسلام داشته باشد، اما از نسخه‌های موجود، فقط نسخه موزه بریتانیا دو نقشه جهان، یک نقشه از دریای مدیترانه و نقشه‌ای از خلیج‌فارس دارد.

در نقشه جهان، بر خلاف نقشه‌های عربی، شبکه خطوط طول و عرض به صورت ابتدایی رسم شده است. [۲]

کتاب جغرافیای حافظ‌ ابرو، به ‌خصوص در قسمت کیهان‌شناسی، حاوی مطالبی نو و متفاوت با منابع دیگر است، از جمله درباره مصب رود جیحون، که به گفته مؤلف، این رود در دوران قدیم به دریای خزر می‌ریخته است. وی همچنین از فعالیت آتشفشانی خفیف کوه دماوند سخن گفته که جالب توجه است. [۳] [۴]



ادامه دارد..........



H........................T
۱. پرویز اذکائی، تاریخنگاران ایران، ج۱، ص۳۸۳، ج ۱، تهران ۱۳۷۳ش.
۲. کراچکوفسکی، Izbrannii sochineniia، ج۴، ص۵۱۶ ـ ۵۱۸، جلد ۴، مسکو ۱۹۵۷.
۳. عبداللّه‌ بن لطف‌اللّه حافظ‌ ابرو، جغرافیای حافظ ‌ابرو، ج۱، ص۱۳۵ـ۱۳۶، ج۱، ص۱۶۹ـ۱۷۰ و ج۱، ص۱۹۲ ؛ چاپ صادق سجادی، تهران ۱۳۷۵ش.
۴. واسیلی ولادیمیرویچ بارتولد، Sochineniia، ج۸، ص۷۷ـ۸۰، vol۸، مسکو ۱۹۷۳.

توضیح برخی از آثار حافظ ابرو (5)

کتاب جغرافیای حافظ ابرو (بخش سوم)

شناسایی کتاب توسط ریو

کتاب جغرافیای حافظ‌ ابرو تا اواسط سده سیزدهم/ نوزدهم ناشناخته بود. در ۱۲۵۸/ ۱۸۴۲، یارمحمدخان، حاکم هرات، نسخه‌ای از آن را به راولینسون اهدا کرد.

✔️این نسخه در موزه بریتانیا موجود است. نخستین بار، ریو این اثر را متعلق به حافظ ابرو دانست. علت این نتیجه‌گیری، مقایسه با نقل‌قولهایی بود که ویلیام اوزلی در سفرنامه‌اش از جغرافیای حافظ ابرو آورده بود. [۱] [۲]

اما شناسایی کامل جغرافیای حافظ ابرو مرهون تحقیقات بارتولد است. [۳]

مجلد اول جغرافیای حافظ ابرو، به‌کوشش صادق سجادی، در سه جلد منتشر شده است (تهران ۱۳۷۵ـ۱۳۷۸ش).

مجلد دوم نیز با عنوان تاریخ حافظ ابرو، ج۲: بخش جغرافیای خراسان، با تصحیح دوروتیا کراولسکی، در ۱۳۶۱ش/۱۹۸۲ در ویسبادن به‌چاپ رسیده است.

چاپ جدیدی از این کتاب، با عنوان جغرافیای تاریخی خراسان در تاریخ حافظ ابرو، را غلامرضا ورهرام در ۱۳۷۰ش در تهران منتشر کرده است.

بخش هرات از مجلد دوم را مایل هروی با عنوان جغرافیای حافظ ابرو، قسمت رُبع خراسان: هرات، در ۱۳۴۹ش در تهران به‌چاپ رسانده است.



ادامه دارد..........



H........................T
۱. واسیلی ولادیمیرویچ بارتولد، Sochineniia، ج۸، ص۷۶، vol۸، مسکو ۱۹۷۳.
۲. کراچکوفسکی، Izbrannii sochineniia، ج۴، ص۵۱۶، جلد ۴، مسکو ۱۹۵۷.
۳. کراچکوفسکی، Izbrannii sochineniia، ج۴، ص۵۱۶، جلد ۴، مسکو ۱۹۵۷.

توضیح برخی از آثار حافظ ابرو (6)

کتاب مجمع‌التواریخ‌السلطانیه

مجمع‌التواریخ‌السلطانیه، تاریخ عمومی و مفصّل‌ترین اثر حافظ ابرو، مشتمل بر وقایع عالم از آغاز آفرینش تا سال ۸۳۰. وی تألیف آن را به نام بایسنغرمیرزا در ۸۲۶ آغاز کرد.[۱]

ویژگی های کتاب
این کتاب در چهار «ربع» (مجلد) تدوین شده است:
ربع اول، درباره تاریخ پیامبران و پادشاهان ایران پیش از اسلام ؛
ربع دوم، درباره تاریخ زندگی پیامبر اکرم و حکومت امویان تا انقراض خلافت عباسیان؛
ربع سوم، تاریخ سلسله‌های حکومتگر در ایران پس از اسلام تا مرگ ایلخان ابوسعید در ۷۳۶؛
ربع چهارم، که مستقلاً عنوان زبدةالتواریخ بایسنقری دارد،


ادامه دارد..........



H........................T
۱. مهدی بیانی، «یک نسخه نفیس از مجمع‌التواریخ حافظ ابرو»، ج۱، ص۱۷۱، یادگار، سال ۴، ش ۹ و ۱۰ (خرداد و تیر ۱۳۲۷).

توضیح برخی از آثار حافظ ابرو (7)

کتاب زبدةالتواریخ بایسنقری

دارای دو قسمت است:
وقایع ۷۳۶ تا ۸۰۷ درباره دوره امیرتیمور گورکان
ادامه وقایع ۸۰۷ تا ۸۳۰ درباره دوره شاهرخ. [۱] [۲] [۳]

محتوای کتاب

حافظ ابرو در این کتاب، مفصّل‌ترین گزارش را درباره دولت ایرانی اسماعیلیان نِزاری به دست داده است [۴] .

مطالب او درباره تاریخ سلطنت شاهرخ، اصیل و معتبر است و قسمتی که بر مشهودات و مسموعات وی مبتنی است، اهمیت بیشتری دارد. [۵]

از گفته عبدالرزاق سمرقندی [۶] برمی‌آید که شرح حوادث در زبدةالتواریخ بایسنقری ناتمام مانده است.

زبدة التواریخ در چهار مجلد به‌چاپ رسیده است (تهران ۱۳۸۰ش).


ادامه دارد..........





H........................T
۱. عبداللّه‌ بن لطف اللّه حافظ‌ ابرو، زبدة التواریخ، ج۱، ص۱و ص۵، چاپ کمال حاج سیدجوادی، تهران ۱۳۸۰ش.
۲. عبداللّه‌ بن لطف‌اللّه حافظ‌ ابرو، ذیل جامع‌التواریخ رشیدی، بخش ۱، مقدمه بیانی، ص ق ـ اپ، چاپ خانبابا بیانی، تهران ۱۳۱۷ش.
۳. چارلز آمبروز استوری، ادبیات فارسی بر مبنای تألیف استوری، ج۲، ص۵۰۲ـ۵۰۳، ترجمه یو ابرگل (به روسی)، مترجمان یحیی آرین‌پور، سیروس ایزدی، و کریم کشاورز، چاپ احمد منزوی، تهران ۱۳۶۲ش.
۴. فرهاد دفتری، , "Persian historiography of the early Nizari Ismailis", Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies, xxx (۱۹۹۲)، ج۱، ص۹۶.
۵. عبدالحسین زرین‌کوب، تاریخ ایران بعد از اسلام، ج۱، ص۲۵ـ۲۶، تهران ۱۳۴۳ش.
۶. عبدالرزاق سمرقندی، مطلع سعدین و مجمع بحرین، ج۲، دفتر۱، ص۳۷۷ـ ۳۷۸، چاپ عبدالحسین نوایی، تهران ۱۳۷۲ـ۱۳۸۳ش.

توضیح برخی از آثار حافظ ابرو (8)

پنج رساله تاریخی درباره حوادث دوران امیرتیمور گورکان

پنج رساله تاریخی درباره حوادث دوران امیرتیمور گورکان، این رساله‌ها عبارت‌اند از:
✔️پادشاهی تغاتیمور
✔️طغاتیمور بن سودای کاون‌ بن باباکاون [۱]
✔️تاریخ امرای سربداریه و عاقبت ایشان
✔️تاریخ امیرارغون شاه و عاقبت حال او
✔️و تاریخ انتهای احوال ملوک کرت

پنج رساله به‌کوشش فلکس تاور به‌چاپ رسیده است (پراگ ۱۳۳۷ش/ ۱۹۵۸).


ادامه دارد..........


H........................T
۱. تطبیق لغات جغرافیائی قدیم و جدید ایران، چاپ میرهاشم محدث، تهران ۱۳۶۳ش.

توضیح برخی از آثار حافظ ابرو (9)

کتاب تاریخ شاهرخ‌میرزا

✔️تاریخ شاهرخ‌میرزا ، مشتمل بر حوادث دوران سلطنت شاهرخ تا سال ۸۱۹ نسخه‌هایی از آن باقی‌مانده است. [۱] [۲]

حافظ ابرو بعداً مطالبی به این کتاب افزوده و آن را در ضمن زبدةالتواریخ درج کرده است. [۳]


ادامه دارد..........




H........................T
۱. عبداللّه‌ بن لطف‌اللّه حافظ‌ ابرو، ذیل جامع‌التواریخ رشیدی، بخش ۱، مقدمه بیانی، ص خ، چاپ خانبابا بیانی، تهران ۱۳۱۷ش.
۲. چارلز آمبروز استوری، ادبیات فارسی بر مبنای تألیف استوری، ج۲، ص۵۰۰، و ج۲، ص۵۰۰، ترجمه یو ابرگل (به روسی)، مترجمان یحیی آرین‌پور، سیروس ایزدی، و کریم کشاورز، چاپ احمد منزوی، تهران ۱۳۶۲ش.
۳. عبدالحسین زرین‌کوب، تاریخ ایران بعد از اسلام، ج۱، ص۲۶، تهران ۱۳۴۳ش.

توضیح برخی از آثار حافظ ابرو (۱۰)

تاریخ آل‌مظفر و تاریخ ملوک کرت

تاریخ آل‌مظفر ، و تاریخ ملوک کرت ، این دو اثر [۱] [۲] [۳] در واقع بخشهایی از کتاب جغرافیا و مجمع‌التواریخ حافظ ‌ابرو هستند.
✅نثر حافظ ابرو در همه این آثار ساده و روان است. [۴]

شاهرخ‌میرزا نوشته‌های حافظ ابرو را مطالعه می‌کرده، نمونه‌ای از یادداشتهای وی در حاشیه یکی از صفحات کتاب مجمع‌التواریخ موجود است. [۵]

✔️شهرت آثار تاریخی حافظ ابرو کمتر از آثار جغرافیایی او نیست.

اگرچه به‌نظر بارتولد، آثار تاریخی حافظ‌ ابرونسبت به آثار جغرافیایی که در تراز اول قرار گرفته ارزش کمتری دارد و مطالب آن‌ها بیش‌تر روایتی و برگرفته از آثار مورخان پیشین است،

اما حافظ ‌ابرو، مطالب مفقود بسیاری را حفظ کرده و حتی مطالبش کامل‌تر و ساده‌تر از مطالب منابع مورد استفاده اوست. آثار او درخصوص تاریخ دوران خود، منبع درجه اول محسوب می‌شود. [۶]


H........................T
۱. عبداللّه‌ بن لطف‌اللّه حافظ‌ ابرو، ذیل جامع‌التواریخ رشیدی،بخش ۱، مقدمه بیانی، ص ظ ـ ع،چاپ خانبابا بیانی، تهران ۱۳۱۷ش.
۲. عبداللّه‌ بن لطف‌اللّه حافظ‌ ابرو، زبدةالتواریخ، ج ۱، مقدمه بیانی، ص ۱۷، چاپ کمال حاج سیدجوادی، تهران ۱۳۸۰ش.
۳. چارلز آمبروز استوری، ادبیات فارسی بر مبنای تألیف استوری، ج۲، ص۵۰۳، ترجمه یو ابرگل (به روسی)، مترجمان یحیی آرین‌پور، سیروس ایزدی، و کریم کشاورز، چاپ احمد منزوی، تهران ۱۳۶۲ش.
۴. ذبیح‌اللّه صفا، تاریخ ادبیات در ایران و در قلمرو زبان پارسی، ج۴، ص۴۸۹، ج ۴، تهران ۱۳۷۸ش.
۵. مهدی بیانی، «یک نسخه نفیس از مجمع‌التواریخ حافظ ابرو»، ج۱، ص۱۷۴ـ ۱۷۵، یادگار، سال ۴، ش ۹ و ۱۰ (خرداد و تیر ۱۳۲۷).
۶. کراچکوفسکی، Izbrannii sochineniia، ج۴، ص۵۱۸، جلد ۴، مسکو ۱۹۵۷.

اسماعیلیان در خواف (1)
@Khafema

در برخی از منابع تاریخی ذکر شده که حسن صباح پیشوای فرقه‏ی اسماعیلی در مسیر راه خود به خواف وارد شد و احساس کرد مردم منطقه‏ی خواف دارای فراست و کیاست خاصی هستند چون به دختری رسید ،
گفت کو درختان شما ؟
دختر گفت : مردان ما درختان ما هستند .

✔️ در محل دیگری به کودکی رسید و گفت : من چهار آقچه دارم ( واحد پول آن زمان ) می خواهم چیزی بخرم که هم چاشت من شود و هم بقیه را بفروشم طوری که چهار آقچه من باقی باشد .
⁉️نظر تو چیست ؟ چه کالایی را بخرم ؟

کودک گفت : شکنبه بخر و بار آن را بخور.
بقیه را به چهار آقچه بفروش که هم چاشت تو شود و هم پول تو بدست آید

حسن صباح چون این دو جواب را شنید ، دانست که مردم منطقه دارای فکری بلند هستند و نمی تواند برمنطقه مسلّط شود .

لذا به قهستان رفت و بعد از به قدرت رسیدن در آن جا به خواف برگشت و قلعه اران ( قلعه دختر کنونی ، چشمه قلعه ) و قله بزه واقع در کوه خیرآباد را تصرف کرد که سال های زیادی در اختیار اسماعیلیان بود .

اسماعیلیان در خواف (2)
@Khafema

اسفزاری در روضات الجنات گوید : مردم خواف بدعت پذیر نبوده و به خبثٍ عقیده و پیروی از مذاهب ناپسند غیر اسلام متهم نبودند .
طوایف این سرزمین هر جا بوده‏اند به علو همِت و نفاذ امر و ارتقای قدر ممتاز بودند .

اسماعیلیان در مدتی که در خواف بودند به قتل و راهزنی مشغول بوده ناامنی هایی ایجاد کردند ، از جمله:

در دوران جنگ سلطان سنجر و امیرداد حبشی و برکیارق در جام فعلی که به قتل عام اسماعیلیان منجر شد ، سیصد نفر باقی مانده بودند شروع به اذیت و آزار مردم خواف کردند .

در دورانی که سنجر با غزها در اطراف نیشابور مشغول نبرد بود ، اسماعیلیان قهستان با نیروهای زبده‏ی خود به خواف و اطراف آن حمله کردند ، تا از این منطقه برای خود پایگاهی بسازند . اما به علت ایستادگی امیر فرخ شاه ، حاکم آن زمانِ خواف و همکاری بزرگان‏ و امرای برجسته ، اسماعیلیان شکست‏ خورده به هدف خودکه تصـرف خواف بود نرسیدند
سال549 (هـ-ق) .

ضمنا در نقشه ذیل قلعه های مهم اسماعیلیان در خراسان در(518-483 هـ.ق) مشخص شده که یک از آنها در زوزن بوده ، و از انجا به قتل و غارت مردم خواف دست می زدند.....