توضیح برخی از آثار حافظ ابرو (4)

کتاب جغرافیای حافظ ابرو (بخش دوم)

محتوای کتاب جغرافیای حافظ ابرو

جغرافیای حافظ ابرو در دو مجلد تدوین گردید.
در مجلد اول، مؤلف پس از مقدمه‌ای درباره جغرافیا و مقدمه دیگری درباره‌تاریخ، به کیهان‌شناسی و وصف شکل زمین ، اقالیم سبعه ، دریاها ، دریاچه‌ها ، رودها و کوهها و دیار عرب ( عربستان ) پرداخته و سپس سرزمینها را از مغرب (ولایت مغرب و اندلس) به مشرق (کرمان و فارس) توضیح داده و نام شهرها و مسافات را ذکر کرده است.

ذکر مؤلف از شهرهای مغرب و اندلس، جزایر دریای روم ( مدیترانه )، شهرهای مصر ، شام ، ارمنستان ، فرنگستان ، بلاد جزیره ، عراق ، خوزستان ، لرستان ، فارس و کرمان ، گاه با شرح مختصری از تاریخ آن‌ها همراه است.

مجلد دوم درباره جغرافیا و تاریخ خراسان بزرگ (خراسان و ماوراءالنهر ) است و مؤلف در آن به شرح ولایات هرات ، قهستان ، نیشابور ، مرو ، بلخ ، بیهق ، طوس ، مشهد ، ابیورد ، نَسا و شهرها و قرای آن‌ها پرداخته است.

جغرافیای حافظ ابرو فاقد جغرافیای تاریخی ـ سیاسی عراق عجم و حکمرانان آنجاست. [۱]

در بیش‌تر نسخه‌ها، مطالب درباره خراسان به سال ۸۲۳ ختم می‌شود.

در نسخه آکسفورد مؤلف وعده داده است که مختصری درباره تاریخ ماوراءالنهر خواهد آورد. اینکه مؤلف این قسمت تاریخی را نوشته است یا نه، روشن نیست. در این قسمت به نقشه ماوراءالنهر نیز اشاره شده است که موجود نیست.

با توجه به متن جغرافیای حافظ ابرو، بنا بوده است که این کتاب تعدادی نقشه و نمودار از بلاد اسلام داشته باشد، اما از نسخه‌های موجود، فقط نسخه موزه بریتانیا دو نقشه جهان، یک نقشه از دریای مدیترانه و نقشه‌ای از خلیج‌فارس دارد.

در نقشه جهان، بر خلاف نقشه‌های عربی، شبکه خطوط طول و عرض به صورت ابتدایی رسم شده است. [۲]

کتاب جغرافیای حافظ‌ ابرو، به ‌خصوص در قسمت کیهان‌شناسی، حاوی مطالبی نو و متفاوت با منابع دیگر است، از جمله درباره مصب رود جیحون، که به گفته مؤلف، این رود در دوران قدیم به دریای خزر می‌ریخته است. وی همچنین از فعالیت آتشفشانی خفیف کوه دماوند سخن گفته که جالب توجه است. [۳] [۴]



ادامه دارد..........



H........................T
۱. پرویز اذکائی، تاریخنگاران ایران، ج۱، ص۳۸۳، ج ۱، تهران ۱۳۷۳ش.
۲. کراچکوفسکی، Izbrannii sochineniia، ج۴، ص۵۱۶ ـ ۵۱۸، جلد ۴، مسکو ۱۹۵۷.
۳. عبداللّه‌ بن لطف‌اللّه حافظ‌ ابرو، جغرافیای حافظ ‌ابرو، ج۱، ص۱۳۵ـ۱۳۶، ج۱، ص۱۶۹ـ۱۷۰ و ج۱، ص۱۹۲ ؛ چاپ صادق سجادی، تهران ۱۳۷۵ش.
۴. واسیلی ولادیمیرویچ بارتولد، Sochineniia، ج۸، ص۷۷ـ۸۰، vol۸، مسکو ۱۹۷۳.