شناخت آسبادهای نشتیفان خواف (3)

مراسم آوردن سنگ از ارتفاعات

در دوران های گذشته به علت عدم دسترسی به وسایل نقلیه معمولا برای حمل و نقل از چارپایان ( گاو و الاغ ) کمک می گرفتند.

ابتدا قاصدی به محل تهیه سنگ می فرستادند. وقتی قاصد خبر آماده بودن سنگ به اطلاع افراد رساند. ریش سفیدان در یک خانه جمع می شدند و درباره چگونگی آوردن سنگ و انتخاب چند آسیابان و کارهایی از این قبیل ، آماده کردن تعداد چارپایان مورد نیاز ، جمع آوری پول و خرید گوسفند قربانی و انتخاب یک یا دو نفر آشپز ، دعوت از صوفی برای اجرای مراسم .

و همچنین خبرکردن مردم برای حضور در مراسم و تهیه ابزار مورد نیاز جهت حمل و نقل سنگ بتدریج برای حرکت به سوی ارتفاعات مورد نظر حرکت می کنند . زمان حرکت پیش از طلوع آفتاب است و خود را به ارتفاعات مورد نظر می رسانند و سنگ آماده شده را به طور عمود نگه می دارند و ستونی از چوب کاج را از سوراخ آن عبور می دادند و دو سرطناب را محکم به دو سرچوب می بستند و طناب را به یوغ گاو و یا الاغ وصل می کردند و با ذکر « چهار یار نبی » سنگ را به سوی ده هدایت می کردند و در جلوی آسیاب گوش به ذکر صوفی دادند و گرد صوفی حرکات موزونی انجام می دادند و همراه او اشعاری درشان و منزلت پیامبر و چهار یار نبی می خواندند و جمله « الله هو » را تکرار می کردند.
در این هنگام سنگ را از روی خون گوسفند قربانی عبور می دادند و در بلغور نذری برای مصرف آماده می کردند و طبق سنتی خاص شروع به غذا دادن افراد می کردند وبدین ترتیب مراسم پس از چندین ساعت پایان می پذیرفت.

معمولاً وزن سنگ آسیا در حدود 900 کیلوگرم می باشد و کندن و آوردن این سنگ ها با این وزن نیاز به تحمل و صبر زیاد دارد که در سایه مردمان رنج کشیده و فعال این منطقه محقق می شده است که آن مراسم و آداب خاص شکرگزاری و جشن و سرور برپا می کردند و تعجب انسان زمانی زیادتر می شود که سنگ ها به این وزن سنگین به وسیله باد به حرکت در می آید.


ادامه دارد.......

شناخت آسبادهای نشتیفان خواف (4)

طرز کار آس بادها

چرخ و پر ، غول آسیایی که 48 با هو و 32 پر و 8 درگاه دارد بربام آسیا رو به جهت وزش باد قرار می دهند. اندام این چرخ و پر را خرپلی سنگین و محکم سرپا نگه می دارد.

باد با عبور از دروازه بادگیر به زوایای درگاه های هشتگانه می رسد و چرخ و پر را به حرکت در می آورد. چون سر دیگر تیر به سنگ رویی آسیا متصل است ، لاجرم سنگ هماهنگ با گردش تیر باید بچرخد و می چرخد. وقتی سنگ رویی بدین ترتیب به گردش در می آید چوب کوچکی به نام لک لکی را با خود می جنباند ، حرکت لک لکی باعث ارتعاش دول بره آسیا می گردد. دول بره در حرکت افقی گندم را آهسته آهسته از پر خوی گندم به حفره میانی سنگ ها هدایت می کند. طبیعی است هرچه باد سریع تر بوزد ، سنگ گردش سریع تری دارد و چون سنگ به سرعت بچرخد حرکت لک لکی و لرزش دول بره مقدار گندم زیادتری را به میان سنگ ها می برد.
به هر تقدیر از حرکت سنگ ها بر هم گندم ، به صورت آرد از پیرامون سنگ ها به پرخوهای مدور اطراف سنگ می ریزد. آرد آماده جمع آوری می گردد. در حفره زیر سنگ ها دستگاهی است خیلی قدیمی و ابتدایی که براساس کار اهرم می تواند به جای ترمز سنگ ها را به هنگام لزوم از حرکت باز دارد.

وقتی ابزاری به نام تخت و مشت از پایین و از داخل آس باد حرکت سنگ ها را کند می کند ، بلافاصله چرخ و پر را در بالا با اهرم دیگری کاملاً مهار می کنند و کار تعطیل می شود.


ادامه دارد.......

شناخت آسبادهای نشتیفان خواف (5)

✅ اجزاء و قسمت های آس بادها

1) پل – Pol = عبارتست از چوبهایی که بازدن شاخ و برگ آن بصورت صاف در می آید .

2) خرپل : خرپل بالای آسیا ستونی از چوب کاج به قطر 30 سانتی متر و طول 5 متر که دو سر آن به حالت افقی بر روی دیوارهای طرفین آسیا تکیه دارد ودر قسمت وسط با محور چوبی آسیا متصل است. در وسط این خرپل حفره ای است به نام « کلوسی » که محور عمودی چرخ و پر « تیرپل » در این محل یا « خرپل » افقی مرتبط می شود و میله ای چوبی به نام « قلندرک » حرکت محور را در داخل « کلوسی » تسهیل می کند و عملکرد خرپل جلوگیری از حرکات جانبی « تبدیل » است.

3) تبدیل : از قسمت دوم آسیا بر سینه سنگ فرود می آید و آن را به حرکت در می آورد. طول تبدیل به هشت متر و قطر 35 وبا 101 سانتی متر به صورت مدور ساخته شده و چون پیدا کردن درخت به این ابعاد مشکل است از این نظر از سه قسمت تشکیل شده است که به هنگام ساختن آن رادر محل اتصال به هم به صورت نر و ماده یا قفل و بست در می آورند.

4) بازو ، باهو : چوب هایی هستند به طول 115 سانتی متر و به قطر 7 سانتی متر که سر آن به « پرها » و انتهایش به « تبدیل » متصل و در حقیقت رابطه بین تبدیل و « پرها » است و نیروی چرخش پرها ناشی از باد را به تبدیل منتقل نموده و با چرخش تبدیل می گردد. هر پره دارای 6 تا 7 بازو است.

5) پر : چوب هایی با عرض 14 و ضخامت یک سانتی متر، طول تقریبی 1 متر ، تعداد پرها در هر پره 4 یا 5 عدد است.

6) نی باد : وسیله ای است که شدت عبور باد به درگاه ها را تنظیم می کند و همچون حصیر بافته شده و عملکرد آن هنگامی است که بخواهند آس بادها را متوقف سازند یا جریان آن را کندتر یا تندتر نمایند.

7) درگاه : فواصل بین پره را گویند که 62 سانتی متر می باشد.

8) توره : فلزی با 36 تا 50 سانتی متر طول ، عرض آن در باریکترین قسمت 6 تا 7 سانتی متر و در پهن ترین آن 10 تا 12 سانتی متر و قطر آن 2 تا 12 سانتی متر می باشد و میله ای قطور و فلزی که در انتهای تبدیل تعبیه شده و انتهایش به صورت دوشاخه است و درست در وسط توره قرار می گیرد که با چرخش تبدیل ومیله انتهایش باعث چرخش توره و باالنتیجه باعث گردش سنگ روی آسیا می شود.

9) چوب دوشاخ : چوبی با ارتفاع 140 سانتی متر و قطری تا 10 سانتی متر که انتهای آن بصورت دو شاخه است.عملکرد این چوب هنگامی است که بخواهند آسیا را متوقف کنند.

10) چوب موشته : چوبی است محکم و مخروطی شکل با ارتفاع 40 الی 50 سانتی متر و قطر در باریکترین قسمت 3 تا 4 سانتی متر و در پهن ترین قسمت 13 تا 15 سانتی متر. انتهای چوب موشته بر روی قطعه چوبی مکعبی شکل که وسط آن را به اندازه تکیه گاه چوب موشته گود نموده اند قرار دارد ؛ تا بدین وسیله از حرکات جانبی یا دررفتگی چوب موشته جلوگیری نمایند و معمولا از چوب « سرون » و « نبوش » که از اسامی محلی دو درخت است ساخته می شود.

11) پرخوگندم : در داخل آسیا می زنی برای نگهداری گندم تعبیه شده که ابتدا آسیا بان گندم را وزن می کند و در « پرخو » مخصوص می ریزد . سپس مقداری نمک در قسمت پایین که از طریق ناودان به گلوگاه سنگ آسیا وارد می شود .

12) ناودون : چوبی است به قطر 12تا 15سانتی متر به طول 60تا 70 سانتی متر که داخل آن را گود می کنند که سر ناودان در داخل پرخو نمک و پرخو گندم و سر دیگر آن به صورت مایل و شیب دار که گندم و نمک را به گلوگاه آسیا هدایت می کند .

13) شو تخت یا تخت بزرگ
14) ورکش
15) دانه کش
16) کاجره
17) درباد
18) کاجره کوب
19) سرون و بنوش
20) سنگهای آسیا : وزن سنگ آسیا حدود 900کیلوگرم است .
21) آجینه
22) شش در بلو : برای سنگ به کار می برند یعنی شش وجب تا گلوگاه
23) ترازو
24) غربال


ادامه دارد.......

شناخت آسبادهای نشتیفان خواف (6)

نشتیفان مرکز آسبادها

نشتیفان از شهرهای شهرستان خواف در استان خراسان رضوی و در جنوب شرقی خواف وجود دارد و بالغ بر ده هزار نفر جمعیت دارد. این شهر یکی از مراکز تولید عمده نهال در منطقه و حتی در سطح کشور می‌باشد.


قصه عامیانه در مورد ریشه نام این شهر این است که عبارت نشتیفان ترکیبی است از دو کلمه «نش» که محلی شده «نیش» کنایه از نیش گزدم (محلی شده عقرب) که به وفور در نواحی گرم و خشک به خصوص نشتیفان یافت می‌شود و «تیفان» که محلی شده «توفان» یا همان وزش بادهای موسمی است که در تمام ایام سال این منطقه را به لحاظ موقعیت جغرافیایی ممتاز گردانده و ساکنین آن را چندین هزار سالیست به فکر تاسیس آسیاب بادی های معروفش در جهت بهره برداری از این جریانات هوایی نموده‌است.

آسیاب های بادی نشتیفان بازمانده از دوره صفوی است که هنوز پابرجا مانده و قابلیت استفاده دارد. در شرق ایران از خراسان گرفته تا سیستان و بلوچستان آسیاب های بادی بسیار رایج بوده اند که به آن ها آس باد گفته می شود.

اصلی ترین منبع انرژی آسبادها، بادهای معروف ۱۲۰ روزه سیستان است که نه فقط در همان ۱۲۰ روز بلکه در تمام مدت سال اثرات آن وجود دارد. البته بادهای دیگری نیز مانند باد نیشابور نیز محرک این آسیاب ها بوده اند.

بادهای ۱۲۰ روزه سیستان در دوره گرم سال و معمولا در بازه اواسط اردیبهشت تا اوایل پاییز و معمولا بیش از ۱۲۰ روز می وزد.

منشا بادهای ۱۲۰ روزه که در اصطلاح محلی به باد کوه معروف می باشد، ارتفاعات پربرف کوه بابا در هندوکش می باشد. وجود بادهای شدید از یک طرف و نبود آب از طرف دیگر باعث رونق آسیاب های بادی در شرق ایران زمین بوده است. بنای آسباد از ساده ترین مصالح شامل خشت و گل و چوب ساخته شده و ساختمان آن از دو طبقه اصلی تشکیل شده است.

طبقه همکف که سالن اصلی آسباد به حساب می آید، محل قرار گرفتن سنگ بزرگ و مدور آسیاب است و کار اصلی آسیاب غلات در اینجا انجام می شود. از این طبقه به عنوان انبار غلات هم استفاده می شود. پره های آسیاب از چوب ساخته شده است و سبک می باشد تا به راحتی حرکت کرده و بتواند سنگ بزرگ طبقه زیرین را به حرکت در آورد. در آسباد خوانشرف نهبندان برای پره ها از شاخه های نخل استفاده شده است. نکته جالب در معماری آسباد، قرار گرفتن درب ورودی آسباد، پشت به جهت باد است.

در نشتیفان ۴۰ آسباد وجود داشته که تعدادی از آن ها بازسازی و مرمت شده است و هم اکنون تلاش هایی برای ثبت جهانی این اثر ارزشمند در حال انجام است.


#آسباد #خواف #آسبادهای_نشتیفان_خواف

تعدادی از پزشکان قدیم که خوافی بودند

1- نجم الدین محمود بن صاین الدین طبیب خوافی : مانند بسیاری از افراد خاندان خود به طبابت مشغول بوده است و ریاست بیمارستان اتابکی شیراز در قرن هفتم (هـ-ق) به عهده وی بوده است.
آثار وی عبارتند از : الحاوی فی علم التداوی به عربی ، غیاثیه در طب ، مختصر در طب ، لطائف الرشیدیه ، تحفه الحکما کتاب التشریح کتاب الاغذیه و الاشربه .


2- جلال طبیب خوافی متخلص به جلال : از پزشکان و شاعران معروف دربار شاه شجاع مظفری که داستان گل و نوروز ، را در سال 734 (هـ-ق) به نظم در آورده است .

3- منصور بن محمد بن احمد بن یوسف فرزند برادر طبیب خوافی:
که کتب زیادی در علم پزشکی نوشته از جمله تشریح منصوری ، کفایه مجاهدیه .

4- محمود بن الیاس: صاحب تحفه الحکما یکی دیگر از پزشکان خوافی است که در قرن دهم (هـ-ق) در شیراز می زیسته است .

5- یوسف طبیب هروی خوافی: در هندوستان از پزشکان خوافی دربار بابر و همایون پادشاه بود
تألیفات زیادی مانند: جامع الفواید ، منظومة الفوائد ، ریاض الادویه ، دلائل النبض ، دلائل البول ، جواهر اللغه در لغات طبی و علم پزشکی ، به رشته تحریر در آورده است .


یاد آوری این طبیب ما را به افسوس وا می‏دارد که در 450 سال قبل طبیب ایرانی از خواف به هند رفته و در دربار هند به طبابت مشغول بوده ولی متأسفانه بعد از گذشت چهارو نیم قرن که بایستی فرهنگ در این منطقه گسترش می‏یافت پزشکان هندی برای طبابت در سالهای قبل به خواف می آمدند و قضیه بر عکس شده بود اما در سال‏های اخیر به علت تلاش و کوشش جوانان خوافی، دانشجویان خوافی در رشته‏ی پزشکی مشغول به تحصیل در دانشگاه‏های مختلف بوده یا فارغ التحصیل شده ، مشغول خدمت به مردم منطقه می باشند .

و.....

#طبابت_خوافی #خواف #پزشکان_خواف

لالایی های رایج در خواف (1)


لالا لالا کلونک شی
به مکتب راه رونک شی

کلام الله زر بغل گیری
د پیش آخوند د متب شی

..........
لالا لا لا تو از قندی
تو از ملک سمرقندی

تو را نفرین نخواهم کرد
که از بس که کرامندی

............
الا لالای لالایی
چغوکک زرد صحرایی

که بال تور به زر گیرم
که نول تور به مرواری

.............
الا لالا گل گندم
که گاز تور کجا بندم

که در سایه ی نی بندم
که با دور سرت گردم

...........
الا لالا گل آلو
درخت سیب و زردآلو

درخت سیب را اَوْ برده
دل گل مور خو برده

لالایی های رایج در خواف (2)

لا لا لا لا تو خو داری
هوای شیر گو داری

که شیر گو خنه گو دار
سر بسته و قیماق دار

........
لا لا لا لا گل وسنبل
کلاغ و شِینَک و بلبل

به خواب خو تو می بینی
بز و بزغله و کُمبل

...........
لا لا لا لا تو را دارم
امید خور بام خدا دارم

اگر دست از تو وردارم
د مردن می رسه کارم

............
لا لا لا لا همینم مو
چو بلبل بام کمینم مو

چو بلبل بام کمین گل
که داغ تور نبینم مو
..............
لا لا لا لا گل خشخاش
بابا رفته خدا همراش

بابا رفته به آقایی
خدا خود تو نگه داری

لالایی های رایج در خواف (3)


لا لا لا لا گلم باشی
تسلای دلم باشی

نمیری مونسم باشی
د خو شی از سرم وا شی
.........
لا لا لا لا گل چاپی
لولو از مو چه می خواهی

که ای بچه پییر دره
دو خنجره بام کمر دره

............
لا لا لا لا گل غنچه
قمریا آمدن سر حوضچه

او خوردن و چینه چیندن
دعا کردن به جون بچه
..........
لا لا لا لای دردانه
که قدر تور که می دانه

کسی دیگر نمی دانه
بجز مادر بیچاره
..........
لا لا لا لا گل غوزه
سفد چدر سیه موزه

بیا که وا کنم غوزه
صبا که صبح نوروزه

لالایی های رایج در خواف (4)


لا لا لا لا یی لالایی
گلم رفته د ملایی

گلم رفته که ملا شه
تسلای دلم باشه

..........
لا لا لا لا حفیظ الله
د مکه رفت رسول الله

که مکه جای خوبانه
زیارت گاهه حجیانه

............
لا لا لا لا حفیظ مو
به دردای دل طبیب مو

همو دردای می نالم
خدا کرده نصیب مو

..........
الا لالا منم خسته
که دل دریاد حق بسته

که دست ظالمان کوتاه
زبان دشمنان بسته

لالایی های رایج در خواف (5)


لا لا لا لا گل نارم
تو مونس شو تارم

اگر دست از تو وردارم
به مردن می رسه کارم

............
لا لا لا لا نگا داره
که گل دارم د گواره

که گاوارر بجنبانن
که گل مور نگریونن

.............
لا لا لا لا گل زیره
بابا رفته زن گیره

شوو اول مبارک باد
شوو دوم زن او میره

..............
لا لا لا لا گل گرجه
دو تا کوکو سر برجه

یکی سخته یکی پخته
یکی ذکر خدا ر گفته

............
لا لا لا لا گل لاله
سر کو ها ر گرفت جله

دعای عمه و خله
الهی شی هزار سله