خواف شناسی (5)
@Khafema

خواف در قرون اول هجری

قدیمی ترین اثری که در جغرافیا به رشته تحریر درآمده است یا دست کم نگارنده به آن دسترسی داشته است, زوزن وخواف را در شمار ده شهر عمده خراسان نام برده است و آن گاه به دلالت روایتی که بلاذری ازفتوحات ابن عامر در خراسان دارد به این نکته واقف می شویم که خواف و۶شهر دیگر نیشابور دردهه سوم هجری به دست مسلمانان فتح می شود وقیس بن هیثم سلمی بر این دیار به حکومت می نشیند. (1)

✔️ پس قدرمسلم این است که خواف با هرنامی که تاقبل ازظهور به افرید داشته است به همراه شهرهای پیرامون خود ازآغاز دوره اسلامی جزء نواحی نیشابور به حساب می آمده است کما این که بسیاری سلومک وسنگان وزوزن رادر فهرست ۲۱ناحیه معروف نیشابور احصاء کرده اند و درآن زمانها از زوزن تا قاین را سه روزه می پیموده اند و از سلومک تازوزن ازطریق سنگان یک روز فاصله بوده و ازسنگان تا ینابذ یاجنابد-گناباد- دو روز راه بوده است. از قاین راهی بوده است که به پوشنگ می رفته است بر کنار رودی که در پایین هرات جاری است و شهرهای زوزن, خردگرد وفرگرد در کنار همین راه قرار داشته اند.
دو راه دیگر پوشنج وقاین را به نیشابور وصل می کرده اند.درقسمت علیای این راههانواحی سنگان, خایمند, وسلومک قرار گرفته بودند.
پوشنگ ام القرای نواحی خردگرد وفرگرد بوده است. خردگرد دارای آب وباغهای بسیار بوده و از شهر کوسویه که هم اکنون درغرب منطقه هرات قرار دارد کوچکتر بوده است وفرگرد از خردگرد هم کوچکتر بوده و با آبی اندک.
مردم این محل اغلب دامدار بوده اند بی بهره ای ازباغهای بسیار که خردگرد رابوده است. فاصله پوشنگ مرکز ولایت تاخردگرد دو روز واز فرگرد تا خردگرد دو روز و از این آخری تا زوزن یک روز راه بوده است وهم دره مین ادوار دو شهرنزدیک به سلومک یعنی خردگرد وفرگرد را اصطخری هم تابع پوشنگ ازشهرهای غرب هرات شمرده است.
سنگان, سلومک و زوزن دراوایل قرن چهارم ازجاهای با کشت و برز و از شهرک های کرباس خیز توصیف شده اند. شهر خردگرد در ردیف ۲۳از فهرست یکصد وپنج ناحیه آن روز خراسان برای خود جایی داشته است.(2)

ادامه دارد..........


H..................T
(1)مسالک ممالک– ص۲۰۵-۴۳۰
(2)حدودالعا لم,منوچهرستوده –ص